RECENSIE: AVATAR

Een paar uur nadat ik de Imax in Amsterdam had verlaten, de bioscoop die door zijn gigantische scherm mijn favoriete plek in Nederland is om films te kijken, zat ik nog steeds te piekeren: wat gebruik je nou als referentiemateriaal voor wat je zojuist had gezien? Waar ken je dit van? Een vreemde planeet heel ver weg, met een uniek ecosysteem, bizarre wezens met eigen levens die veel overeenkomsten vertonen met onze eigen levens hier op aarde. En een conflict, botsende krachten in een machtsstrijd op leven en dood, haat en liefde, oorlog en vrede. Afschuw en bewondering, schoonheid en weerzin. Bijna nergens ken je dit van, dat is mijn enige antwoord, het enige dat ik aan mezelf kan geven. Vast staat dat ik dit nog niet eerder in een bioscoop had gezien.

Later, thuis, treft het mij. Ik ken eigenlijk wel dit soort werelden, dit soort verhalen, maar die zijn alleen te vinden in mijn boekenkast, in dat deel waar de sciencefiction & fantasy staat, bij Ursula K. Le Guin, Kim Stanley Robinson en J.R.R. Tolkien. Dit alles maakt Avatar van James Cameron tot een literaire film. En dat is tegelijkertijd het grote probleem van dit historische cinematografische werk.

Nog slechts in de literatuur ben ik werelden tegengekomen waarin je je zo volledig en geloofwaardig kunt onderdompelen als in Avatar. Neem Kim Stanley Robinsons trilogie over Mars, bijvoorbeeld. Net als Cameron heeft Robinson als een soort god een planeet geschapen, haast uit niets, waarbij geen enkel detail over het hoofd werd gezien. Of Dan Simmons, die met Ilium een futuristische, nieuwe geschiedenis van Homerus had geschreven, en wel met complete werelden in de ruimte, waarbij alles tot in de puntjes, supergeloofwaardig, wordt weergegeven. Inderdaad, slechts met woorden kun je in zoveel detail een hele wereld scheppen.

Maar dat is misschien nu wel verleden tijd. Door de combinatie van driedimensionale film en digitale bewerkingstechnieken als motion capture is de filmmaker niet meer gebonden aan de tastbare wereld. Robinsons Mars of Simmons’ Ilium kan nu vorm krijgen op het scherm, visueel, en wel precies zoals de auteurs de werelden in hun romans beschrijven. Want door 3D en motion capture heeft de filmmaker een nieuwe grammatica tot zijn beschikking. Een nieuw systeem van symbolen waarmee hij betekenis kan creëren. En daarmee wordt geschiedenis geschreven.

De achtergrond (spoilers): in Avatar koloniseert de mensheid, lees het Amerikaanse leger in samenwerking met gewetenloze multinationals, de planeet Pandora, beter gezegd, een maan met een atmosfeer soortelijk aan die van de aarde. Doel: het mijnen van een kostbaar mineraal diep onder de oppervlakte. Probleem: de plaatselijke bevolking, de Na’vi. Wat te doen? Bezet het land. Probeer de Na’vi de beïnvloeden, hen te ‘ontwikkelen’, te indoctrineren, om zo toch bij het rijkdom te komen. Hiertoe ontwikkelt men ‘avatars’, lichamen van Na’vi die door gewone mensen kunnen worden ‘bestuurd’. Een van deze bestuurders is een gehandicapte marinier, Jake Sully (Sam Worthington). Als deel van een team wetenschappers, onder leiding van Dr. Grace Augustine (Sigourney Weaver), slaagt Jake erin de Na’vi te infiltreren. Maar dan wordt hij verliefd op een beeldschone Na’vi, Neytiri (Zoe Saldana), en dreigt er een conflict tussen zijn gevoel en zijn missie, als soldaat.

Camerons regie van de acteurs, die door middel van motion capture in de fantastische, digitaal gecreëerde werelden bewegen, is foutloos. En dat op zich is een prestatie. Deze ontwikkeling in de filmkunst is nu in een stroomversnelling terecht gekomen, getuige ook Robert Zemeckis’ recente, magistrale A Christmas Carol. Tijdens het kijken naar Avatar waren er bijvoorbeeld momenten waarin ik me realiseerde dat ik naar volledig gedroomde wezens zat te kijken, die nooit hebben bestaan behalve in het hoofd van hun makers. Geen enkele set is ooit gemaakt, niet echt, en geen enkele acteur heeft ooit echt ergens een scène nagespeeld, niet echt. Dit is film als een virtueel kunstwerk, of film als een comic, getekend, verzonnen, waarbij de kijker of lezer uiteindelijk alle kanten op kan met zijn reactie erop: je vindt het mooi, overdonderend, en je wil verder kijken. Zoals J. Hoberman schrijft in The Village Voice: ‘As in a Jack Kirby comic book, the muscular, coming-atcha visuals trump the movie’s camp dialogue and corny conception.’

Dat is zeker wonderlijk gelukt: de actiesequenties. Cameron toont zich een meester in het meesleuren van de kijker samen met een Na’vi-krijger op de rug van zijn draak (of zoiets), of in het inbranden op je netvlies van het beeld van de wrede Amerikaanse bevelvoerder die erop staat dat de plaatselijke bevolking wordt uitgemoord, en een beetje gauw ook, want zijn avondeten staat te wachten.

Maar al kijkende merk je ook dat er ergens iets niet klopt. En dat is in de structuur van het verhaal. Juist dit literaire element is in deze literaire film een probleem. Hiermee kun je twee kanten op: volledig meegaan in het verhaal zoals dat wordt voorgeschoteld. Of het verhaal met argwaan bejegenen, dat met ironie ‘leest’ als het ware. En dan, in dat laatste geval wordt Avatar een manke film, een flawed masterpiece, net als Camerons Titanic en The Abyss dat eigenlijk ook zijn, allebei films met een fenomenale visuele stijl en ijzersterke narrative drive, maar die eigenlijk suikerzoet zijn, op het kasteelromanachtige af.

Keerzijde: je kunt het pijnlijk politiek correcte aan Avatar ook lezen als effectief, subversief commentaar op de huidige situatie in de wereld. Immers, centraal staat hier een krachtige, ondermijnende icoon in de gedaante van van de gehandicapte oorlogsveteraan die zich tegen zijn politieke en militaire heersers keert. Dat zal zonder twijfel gedesillusioneerde veteranen, Irak-gangers, in Amerika aanspreken. Bovendien kun je de ecologische boodschap van de film als actueel beschouwen: de mensheid heeft de aarde naar de klote geholpen, en onze helden moeten kosten wat het kost voorkomen dat dezelfde op Pandora gebeurt. Kortom, Avatar als populaire, politieke en ideologische en ecologische allegorie. Avatar als sprookje van onze tijd.

Maar ook dat werkt niet, vermoed ik. Daarvoor is het verhaal net te zoet, te gelikt. Wat eigenlijk vreemd is, want Camerons Aliens, bijvoorbeeld, heeft een soortgelijk thema (een multinational wil munt slaan uit het monsterlijke wezen door het tot biowapen te ontwikkelen), alleen in deze film is de ondertoon donkerder en gevaarlijker en daardoor acceptabeler dan in Avatar. Aliens is dan ook een betere film dan Avatar, op dit punt, verhaaltechnisch beter, qua karakter en spanningslijn beter. Maar zeker niet beter voor wat betreft het creëren van een geloofwaardige wereld, en dat is in Avatar zo echt dat slechts de detaillering die eigen aan literatuur is als vergelijkingsmateriaal kan worden gebruikt.

Hoe valt Avatar dan het beste te bekijken? Net als je Tolkien leest, iedere keer opnieuw, om dan weer iets nieuws te ontdekken over een wereld, een volk, en planeet, waarin geografie en wetenschap een centrale plaats innemen. En om de mythologie in het werk opnieuw te ervaren.

‘Ik ben een wetenschapper, ik geloof niet in sprookjes,’ zegt Sigourney Weaver ergens in de film.

Ik vermoed dat hier regisseur James Cameron zelf spreekt. Wat hem interesseert zijn de planeet en het volk en de verschrikking van de menselijke machines, en niet de logica van narratieve motieven of karakterontwikkeling. Wie slechts hiernaar kijkt, naar het detail van deze dingen, ziet in Avatar een onovertroffen meesterwerk in de geschiedenis van de cinematografie. Zoek je meer, en speelt ironie een rol in je speurtocht, dan zal Avatar een frustrerende ervaring zijn. Flawed masterpiece, dat is misschien toch het beste oordeel. Maar een meesterwerk, dat zeker.

Ik ga deze film snel weer zien. En ik hoop dat ik mijn ironie en cynisme dan thuis laat. Ik denk dat ik mijn zoontje meeneem – hij is twaalf jaar oud.

Avatar draait vanaf 17 december

Een bijzonder leesbare recensie, om niet te zeggen de beste die ik tot nu toe van deze film heb gelezen, is hier: http://www.aintitcool.com/node/43430

15 reacties tot nu toe
Plaats een reactie